Saayinsii Naannoo Kutaa 5 5 Sections35 Lessons10 Weeks
3.1 Qilleensa Baramaa Itoophiyaa
Qilleensa Baramaa Itoophiyaa
Saayinsii Naannoo Kutaa 5
Bu’aalee Barnootichaa
Xumura barnoota mata duree kanaatti:
Garaagarummaa haala qilleensaa fi qilleensa baramaa ni ibsita.
Amaloota haala qilleensaa fi qilleensa baramaa Itoophiyaa ni ibsita.
Elementoota qilleensa baramaa ni tarreessita.
Wantoota qilleensa baramaa to’atan ni tarreessita.
Akaakuu qilleensa baramaa gurguddoo Itoophiyaa ni himta.
Jechoota Ijoo
Haala Qilleensaa (Weather)
Jijjiirama qilleensaa yeroo gabaabaa (sa’aatii ykn guyyaa) fi iddoo murtaa’e tokkotti argamuudha.
Qilleensa Baramaa (Climate)
Haala qilleensaa yeroo dheeraa (yoo xiqqaate waggaa 30 fi isaa ol) iddoo bal’aatti argamuudha.
Ho’ina (Temperature)
Safara ho’aa ykn qabbana qilleensaa naannoo tokkoo agarsiisa.
Olka’iinsa Lafa (Altitude)
Hanga olka’iinsa lafaa sirrii galaanaa irraa qabu. Itoophiyaa keessatti qilleensa to’achuu irratti gahee guddaa qaba.
Barnoota Viidiyoo
Barnoota Ijoo
Seensa
Barattoota kabajamoo,
Mee yaadaa! Yoo naannoo Affaar deemtan baay’ee isin ho’a. Garuu yoo gara Gaarren Baaleetti imaltan uffata qorraa uffachuu isin barbaachisa. Maaliif iddoon tokko baay’ee ho’ee kan biraan imamo baay’ee qabbanaa’e? Deebiin isaa Qilleensa Baramaa dha!
Garaagarummaa Haala Qilleensaa fi Qilleensa Baramaa
Namoota hedduutu yeroo baay’ee jechoota kana waljalaa fayyadama. Garuu garaagarummaa guddaa qabu:
- Haala Qilleensaa: Wanta guyyaa har’aa ykn boruu uumamuudha. Fkn: “Har’a roobaa jira” ykn “Boru ni ho’a”.
- Qilleensa Baramaa: Amala qilleensaa yeroo dheeraaf (waggoota 30 fi isaa ol) iddoo tokkoo beekamuudha. Fkn: “Itoophiyaan biyya qilleensa gaarii qabdudha”.
Elementoota Qilleensa Baramaa
Wantootni haala qilleensaa ibsuuf gargaaran:
- Ho’ina (Temperature): Safara ho’aa ykn qabbana.
- Rooba (Precipitation): Bishaani bifa roobaa ykn cabbiin bu’u.
- Qilleensa (Wind): Sochii qilleensaa.
- Jiidha (Humidity): Hanga hurrii bishaanii qilleensa keessa jiru.
Wantoota Qilleensa Baramaa To’atan
Wantoota qilleensi iddoo tokkoo adda akka ta’u taasisan:
- Olka’iinsa Lafaa: Lafa olka’aatti qilleensi ni qabbanaa’a. (Itoophiyaa keessatti kun baay’ee murteessaadha).
- Fageenya Galaana irraa: Iddoon galaanatti dhihoo jiru qilleensa jiidhaa qaba.
- Sarara Dalgee (Latitude): Fageenya Mudhii Lafaa irraa qabaniidha.
Akaakuu Qilleensa Baramaa Itoophiyaa
Itoophiyaan sababa adda addummaa olka’iinsa lafaasheetiin qilleensa baramaa gurguddoo adda addaa qabdi:
Gammoojjii / Qollaa
Lafa gadi bu’aa. Baay’ee ho’aa fi rooba xiqqaa qaba. (Fkn. Affaar, Somaalee)
Baddadaree (Woyna Dega)
Haala qilleensaa giddugaleessaa (Madaalawaa). Buna oomishuuf baay’ee gaariidha.
Badda / Kurkura
Lafa olka’aa gaarrenii. Baay’ee qabbanaa’aa fi rooba guddaa qaba. (Fkn. Baale)
Fakkaattii Qilleensa Baramaa
Taphachiisaa: Qilleensa Adda Baasuu
Akkaataa itti taphatamu: Amaloota armaan gadii cuqaasuun (Tap) filadhu, sana booda iddoo sirrii isaa (Badda ykn Qollaa) cuqaasuun ka’i.
Amaloota
Badda (Highland)
Qollaa (Lowland)
Gocha 1: Gaaffilee Filannoo (MCQ)
Gocha 2: Firoomsi (Drag & Drop)
Elementoota qilleensaa meeshaalee isaan ittiin safaraman waliin firoomsi. Tap gochuun filadhu, achii iddoo sirriitti tap godhi.
Elementoota Qilleensaa
Meeshaalee Safaraa
Gocha 3: Gaaffilee Makaa Dhugaa/Soba
Cuunfaa Barnootichaa
Haala Qilleensaa (Weather) jijjiirama yeroo gabaabaa yoo ta’u, Qilleensi Baramaa (Climate) amala yeroo dheeraati.
Elementootni qilleensaa gurguddoon: Ho’ina, Rooba, Qilleensa fi Jiidha.
Itoophiyaa keessatti wanti guddaan qilleensa to’atu Olka’iinsa Lafaati (Altitude).
Itoophiyaan akaakuu qilleensaa sadii gurguddoo qabdi: Badda (qabbanaawaa), Baddadaree (madaalawaa), fi Qollaa (ho’aa).
Madaallii Xumuraa
Cheeklistii Dandeettii
Barnoota kana erga xumurtee booda, wantoota gochuu dandeessu saanduqa (box) keessatti mallattoo (✔) godhi.