Saayinsii Naannoo Kutaa 5 5 Sections35 Lessons10 Weeks
3.2.3 Gosa malleen kunuunsa qabeenya uumamaa Itoophiyaa
Gosa malleen kunuunsa qabeenya uumamaa Itoophiyaa
Saayinsii Naannoo – Kutaa 5
Bu’aa Barnootaa (Lesson Competencies)
Xumura barnoota mata duree kanaatti:
Mala aadaan uummanni qabeenya kunuunsaa jiru ni tarreessita.
Malleen qabeenya uumamaa itti kunuunsan adda baaftee ni ibsita.
Jechoota Ijoo (Key Terms)
Qabeenya Uumamaa
Wantoota uumamaan argaman kan dhalli namaa jireenya isaatiif itti fayyadamu (fkn. bishaan, biyyee, bosona).
Kunuunsa
Qabeenya uumamaa eeggannoodhaan itti fayyadamuu, kunuunsuufi dhaloota dhufuuf dabarsoo eeguu.
Haaromuu (Renewable)
Qabeenya yeroo gabaabaa keessatti of deebisee uumamuu ykn bakka bu’uu danda’u.
Kompoostii
Xaa’oo uumamaa kan baala tortore, kosii fi haraa irraa qophaa’uun biyyee gabbisuuf gargaaru.
भዲዮ ትምህርት (Video Lesson)
Qabiyyee Barnootaa (Core Lesson)
Seensa
Barattoota jaalatamo,
Mee yaadaa! Biyyi keenya Itoophiyaan qabeenya uumamaa adda addaatin kan badhaate dha. Garuu, meeqaan keenyatu guyyaa guyyaan bishaan sirnaan fayyadama? Meeqaan keenyatu mukkeen ni dhaaba? Jireenyi dhala namaa qabeenya uumamaa irratti kan hirkate dha.
Garuu, qabeenyi uumamaa dhalli namaa irra jireessan itti fayyadamaa jiru kan haaromuu hin dandeenye waan ta’eef kunuunsa gahaa taasisuun barbaachiisaa dha. Dhalli namaa jiruu fi jireenya isaa keessatti tooftaa adda addaa fayyadamuun qabeenya uumamaa naannoo isaa kunuunsaa tureera.
1. Mala Aadaan Kunuunsuu
Aadaa Uummata Oromoo
Aadaa uummata Oromoo keessatti akkaataan itti qabeenya naannoo kunuunsan seera mataa isaa ni qaba. Biqilootni hundi hin muuramani, kan itti fayyadamaniis filatamaniti.
Madda Bishaanii Eeguu
Bishaan kunuunsuuf bakka madda bishaanii irraa mukeen kutuun dhorkaadha. Kunis bishaanichi akka hin gogne gargaara.
Biyyee Kunuunsuu
Qabeenya biyyee kunuunsuuf midhaan biyyee gabbisu facaasuun, lafa baasuun, yaa’aa(bo’oo) baasuun fi kan kana fakkaatun kunuunfama.
2. Malleen Kunuunsa Ammayyaa
Malleen qabeenya uumamaa ittin kunuunfamanii hedduu dha. Isaan keessaa muraasni:
- Humna anniisaa haaromuu danda’uutti fayyadamuu (fkn. aduu, bubbee).
- Humna ibsaa mana keessaa qusachuu yeroo hin barbaadamnetti dhaamsuu.
- Qabeenya al-takkaa itti fayyadaman bifa biraan irra deebi’anii gargaaramuu (Recycle/Reuse).
- Kompoostii gargaaramuu (xaa’oo nam-tolchee irra uumamaa filachuu).
- Bishaan qusachuu (bombaa banaan dhiisuu, bishaan roobaa kuusuu).
Fakkii Kunuunsa Qabeenyaa
Tapha: Aadaa moo Ammayyaa?
InteractiveAkkaataa itti taphatamu: Gochoota armaan gadii tuquun filadhu, sana booda saanduqa ‘Mala Aadaa’ ykn ‘Mala Ammayyaa’ sirrii ta’e tuquun itti dabali (Tap-to-Select, Tap-to-Place).
Gochoota Kunuunsaa
Mala Aadaa (Traditional)
Mala Ammayyaa (Modern)
Gocha 1: Filannoo (MCQ)
Gocha 2: Dhugaa ykn Soba
Gocha 3: Walmakaa
Cuunfaa Barnootaa
Qabeenyi uumamaa jireenya dhala namaatiif baay’ee barbaachisaa waan ta’eef eeggannoodhaan itti fayyadamuun dirqama.
Mala aadaan qabeenya kunuunsuu keessatti: mukkeen filataman qofa muruu, madda bishaanii eeguu fi biyyee gabbisuuf facaasuun beekkamoodha.
Mala ammayyaatiin kunuunsuu: Humna aduu/bubbee fayyadamuu, humna ibsaa qusachuu, kompoostii fayyadamuu fi meeshaalee irra deebi’anii gargaaramuu dha.
Qormaata Xumuraa (Assessment)
Mirkaneessa Dandeettii (Self-Assessment)
Barnoota kana erga xumurtee booda, wantoota armaan gadii gochuu danda’uu kee saanduqa keessatti mallattoo godhi.