Saayinsii: Kutaa 6ffaa 5 Sections31 Lessons365 Days
3.6. Gosoota Bineensota Bosonaa Afrikaa Bahaa
Gosoota Bineensota Bosonaa Afrikaa Bahaa
Saayinsii Naannoo Kutaa 6
Galmoota Barnootaa
Xumura barnoota mata-duree kanaatti:
Gosoota gurguddoo bineensota bosona Afrikaa bahaa ni tarreessita.
Sababoota gurguddoo faca’iinsaafi garaagarummaa bineensota bosonaa ni ibsita.
Jechoota Ijoo
Bineensa Bosonaa
Bineensota mana osoo hin ta’in uumamaan bosonaafi lafa margaa keessa bilisaan jiraatan.
Faca’iinsa
Haala bineensonniifi biqiloonni naannoo lafaa adda addaa irratti itti argaman ykn raabsaman.
Qilleensa Baramaa
Haala qilleensaa (ho’aafi rooba) yeroo dheeraaf naannoo tokko keessatti dhaabbataan mul’atu.
Hoosiftoota
Bineensota ilmoo dhalanii hoosisan, kan akka arbaa, gafarsaafi leencaa.
Viidiyoo Barnootaa
Viidiyoo kana ilaaluun waa’ee bineensotaa hubadhu.
Barnoota Ijoo
Seensa
Barattoota jaallatamoo,
Afrikaan Bahaa bakka jireenyaa bineensota bosonaa gurguddoo addunyaa kanaa ta’uu ishee beektuu? Gosniifi baay’inni bineensota bosonaa naannoo Afrikaa bahaa haala teessuma lafaa, qilleensa baramaafi facaatii biqiloota uumamaa irratti hundaa’a.
Akkaataa Jireenya Bineensotaa
Bineensonni naannoo bosonaa keessa jiraachuu danda’an bifa adda addaan qoodamu:
- Muka irra utaalan: Jaldeessa, qamalee, weennii.
- Bishaan keessa jiraatan: Qurxummii, naacha, roobii.
- Lafarra loo’an: Bofa, jawwee.
Bineensota Lafa Margaa (Savanna)
Bineensonni bosonaa qaamaan baay’ee gurguddoo ykn hoosiftoonni marga dheedan naannoo lafa margaa keessa jiraatu.
Fakkeenyaaf, Taanzaaniyaa keessatti lafti diriiraan Serengeetii, naannoon kibba Ugandaa, lafti jiddugaleessa Itoophiyafi biyya Sudaan bineensota akka arbaa, gafarsaa, hardiidoo, waraabessaafi sattawwaa fa’atu jiraata.
Sababoota Gurguddoo Faca’insa Bineensotaa
Wantoonni faca’iinsafi garaagarummaa bineensota bosonaa irratti murteessoo ta’an bakka gurguddaa 2tti qoodamu:
1. Haallan Uumamaa
Qilleensa baramaafi garaagarummaa olka’iinsa lafaati. Fakkeenyaaf, Paarkii Maasaayi Maraa keessatti waqtii caamaa roobni yoo dhabame, margi waan goguuf bineensonni kallattii jiidhinsi jirutti socho’u. Arbi nyaata baay’ee waan barbaaduuf fagaatee godaana.
2. Gocha Namaa
Qabeenya bosonaa mancaasuun gara lafa qotiisaatti yookiin lafa dheedichaatti jijjiiruun, bineensonni bosonaa bakka jireenyaafi nyaata dhabanii akka dhuman yookiin baqatanii badan taasisa.
Tapha Barnootaa: Qoodi!
Akkaataa itti taphatamu: Bineensota armaan gadii tuquun filadhu, sana booda bakka jireenyaa sirrii ta’e (sanduuqa) tuquun keessa buusi!
Bineensota Filadhu
Lafa Margaa (Savanna)
Bishaan Keessa
Gilgaala 1: Filannoo
Deebii sirrii ta’e filadhu.
Gaaffii asitti dhufa…
Gilgaala 2: Walitti Firoomsi
Gaaffii dhiyaateef deebii sirrii sanduuqa keessaa filachuun tuqi.
…
Gilgaala 3: Dhugaa ykn Soba
Himi armaan gadii dhugaa ykn soba ta’uu isaa adda baasi.
…
Cuunfaa Barnootaa
Gosniifi baay’inni bineensota bosonaa haala teessuma lafaa, qilleensa baramaafi biqiloota uumamaa irratti hundaa’a.
Bineensonni akka arbaa, gafarsaafi waraabessaa lafa margaa (Fkn: Serengeetii) keessa jiraatu.
Sababoonni gurguddoo faca’iinsa bineensotaa haallan uumamaa (qilleensa) fi gocha namaa (bosona mancaasuu) dha.
Qormaata Xumuraa
Gaaffiilee armaan gadii hunda isaanii deebisi.
…
Mirkaneeffannaa Dandeettii
Barnoota kana erga xumurtee booda, wantoota armaan gadii gochuu danda’uu kee saanduqa keessatti mallattoo (✔) gochuun of madaali.