Saayinsii: Kutaa 6ffaa 5 Sections31 Lessons365 Days
5.1 HIV/AIDS Biyyoota Afrikaa Bahaa Keessatti
HIV/AIDS Itoophiyaa Keessatti
Saayinsii Naannoo Kutaa 5
Gahumsa Barachuu
Xumura barumsa kanaatti wantoota armaan gadii ni dandeessa:
- Rakkoolee HIV/AIDSn diinagdee biyyaa irratti qabu ni ibsita.
- Daataa facaatii HIV/AIDSfi dhiibbaa inni biyyoota baha Afrikaa irratti qabu teeknoloojii fayyadamuun ni dorgomsiista.
Jechoota Ijoo
Vaayirasii (Virus)
Uumama ijaan hin mul’anne, kan dhukkuba HIV daddabarsuufi sirna ittisa qaamaa balleessu.
Diinagdee (Economy)
Haala oomisha, raabsaafi itti fayyadama qabeenya biyya tokkoo kan tuqu.
Ittisa (Prevention)
Tarkaanfiiwwan of eeggannoo dhukkubichi akka hin daddarabne gochuuf fudhataman.
Hawaasummaa
Wantoota jireenya waliinii, hariiroo namootaafi maatii hawaasa tokko keessa jiru ilaalatu.
Qabiyyee Barumsaa
Barattoota kabajamoo,
Dhukkubni HIV/AIDS bara 1970-moota keessa jalqaba mul’ate. Yeroo ammaa biyyoota hunda keessa facaa’ee argama. Tamsa’inni isaa saffisaa ta’uufi dawaa (qoricha) sirrii hamma ammaatti argamuu dhabuun isaa yaaddoo guddaa addunyaa ti. Lubbuu namoota miliyoonaan lakkaa’amanii dabarsee jira.
Tamsa’ina Dhukkubichaa
Yeroo ammaa namoota HIV’n qabaman keessaa 70% biyyoota Afrikaa Sahaaraan gadi keessatti argamu. Sadarkaa lamaffaan ammoo biyyoota baha Afrikaati. Itoophiyaan biyyoota baay’inaan miidhaman keessaa tokko yoo taatu, addatti ammoo dargaggoonni harka guddaa qabatu.
Miidhaa HIV/AIDS
A. Rakkoolee Hawaasummaa
- Manguddoonni gargaarsa malee hafu (ijoolleen isaanii yoo du’an).
- Ijoolleen guddistoota (maatii) malee hafu.
- Maatiin hiyyoomuu, bittinnaa’uufi rakkoo adda addaaf saaxilamu.
B. Rakkoolee Diinagdee
- Qusannaafi inveestimantii (hojii uumuu) biyyaa ni xiqqeessa.
- Baasiin mana yaalaa akka dabalu taasisa.
- Du’a qonnaan bultootaatiin oomishni midhaanii ni hir’ata.
- Humna nama baratee (oggeessota) xiqqeessa.
Daataa Babal’ina HIV/AIDS Baha Afrikaa (Bara 2019)
| Biyyoota | Tamsa’ina (%) | Lakkoofsa Namootaa | Du’a Waggaatti |
|---|---|---|---|
| Itoophiyaa | 1.1% | 884,190 | 25,642 |
| Keeniyaa | 4.8% | 1,500,000 | 21,000 |
| Ruwaandaa | 2.9% | 230,000 | 2,800 |
| Suudaan Kibbaa | 2.4% | 190,000 | 9,100 |
| Taanzaaniyaa | 5.1% | 1,700,000 | 27,000 |
| Ugaandaa | 6.1% | 1,500,000 | 21,000 |
Maloota Ittisaa (Prevention)
Dhibee kana ofirraa ittisuuf of-eeggannoo gochuun dirqama. Fakkeenyaaf:
- Dhiiga ofii qorachiisuu.
- Qarabaa, limmoo, qabduufi mi’a qara qaban waliin fayyadamuu dhiisuu.
- Aadaa miidhaa geessisan (Fkn: huuba qoonqoo muruu, tumaa tumachuu, ilkaan aannanii buqqisuu) irraa of eeguu.
Fakkii Hubannoo Uumu
Tapha: Dhugaa moo Soba? (Fact or Myth)
Kaardiiwwan tuquun yaada dhiyaate dubbisi. Sana booda ‘Dhugaa’ ykn ‘Soba’ ta’uu isaa filadhu.
Gocha 1: Filannoo
Gaaffii 1 / 5Gaaffiin asitti ba’a
Gocha 2: Firoomsi (Drag & Drop)
Akkaataa itti taphatamu: Jalqaba jecha cuqaasi (filadhu), sana booda iddoo duwwaa sirrii ta’e irratti cuqaasi.
Kuusaa Jechootaa (Bank)
Biyya Tamsa’ina 6.1% qabdu
Kutaa hawaasaa miidhamoo ta’an
Rakkoo Diinagdee
Rakkoo Hawaasummaa
Cuunfaa Barumsaa
Dhukkubni HIV/AIDS tamsa’ina saffisaa fi dawaa kan hin qabne ta’uun miidhaa guddaa geessisaa jira.
Namoota vaayirasicha qaban keessaa 70% Afrikaa Sahaaraan gadiitti argamu.
Biyyoota Baha Afrikaa keessaa Itoophiyaan keessattuu dargaggoota irratti miidhaa guddaa geessisa.
Rakkoolee hawaasummaa (maatii bittinneessuu) fi rakkoolee diinagdee (oomisha hir’isuu, humna namaa balleessuu) ni fida.
Qorachiisuu, amanamuu fi meeshaalee qara qaban waliin fayyadamuu dhiisuun maloota ittisaa ijoodha.
Madaallii (Assessment)
Gaaffii 1 / 5Gaaffiin asitti ba’a
Madaallii Ofii (Self-Check)
Wantoota armaan gadii danda’uu kee saanduqa cuqaasuun mirkaneeffadhu: