Saayinsii: Kutaa 6ffaa 5 Sections31 Lessons365 Days
4.2. Baay’ina Ummata Biyyoota Afrikaa Bahaa
Baay’ina Uummata Biyyoota Baha Afrikaa
Saayinsii Naannoo Kutaa 5
Gahumsa Barachuu
Barnoota kana erga xumurtee booda:
Guca ITn qophaa’etti fayyadamuun baay’ina ummataa biyyoota baha Afrikaa walbira qabuun ni dorgomsiista.
Biyyoota Baha Afrikaa baay’ina uummataatiin sadarkaa tokkoffaa hanga sadaffaa jiran ni tarreessita.
Wantoota guddina baay’ina uummataa irratti dhiibbaa fidan ni ibsita.
Jechoota Ijoo
Baay’ina Uummataa
Lakkoofsa waliigalaa namoota naannoo ykn biyya tokko keessa jiraatanii.
Saffisa Dhalachuu
Saffisa daa’imman haaraan itti dhalatan, kan guddina uummataa dabalu.
Naannoo Fiizikaalaa
Haala qilleensa baramaa, biyyee fi biqiltoota naannoo tokkoo kan jireenyaaf mijatu ykn dhiibbaa fidu.
Guddina Uummataa
Dabaluu lakkoofsa uummataa yeroo irraa gara yerootti mul’atu.
Barnoota Viidiyoo
Viidiyoo kana daawwachuun waa’ee biyyoota Baha Afrikaa hubannoo kee cimsadhu.
Core Lesson: Baay’ina Uummata Biyyoota Baha Afrikaa
Seensa (Introduction)
Dear learners,
Mee yaadaa! Biyyi akka mana guddaa maatii baay’ee qabuuti. Manneen gurguddoon tokko tokko namoota hedduu qabu, kuun immoo namoota muraasa qabu. Har’a waa’ee “maatii” biyyoota naannoo keenyaa, jechuunis baay’ina uummata biyyoota Baha Afrikaa wal-bira qabnee ilaalla.
Baay’inni uummata Itoophiyaa haala ammaatiin baay’ina ummataa biyyoota Keeniyaa fi Taanzaaniyaa yoo walitti dabalaman waliin walqixa ta’u. Kunis baay’ina uummataa ol’aanaa ta’uu isaa agarsiisa.
Sababoota Baay’ina Uummataa
Naannoon fiizikaalaas baay’ina uummata biyya tokkoo keessatti gahee qaba. Isaanis: qilleensa baramaa, biyyee fi biqiltoota fa’aadha. Akkasumas, siyaasniifi haalli jireenyaa mijataa yoo ta’an baay’inni uummataa biyya sanaa guddachaa deema.
Saffisa Dhalachuufi Du’aa
Baay’inni uummata biyya tokkoo akka guddatu wantoota taasisan keessaa inni biroon immoo saffisa dhalachuuti. Saffisni dhalachuu guddaa ta’ee duuti xiqqaa taanaan yeroo gabaabaa keessatti lakkoofsi uummataa ni guddata.
Ida’insi lakkoofsa uummataa dhaabbataa miti. Yeroo yerootti dabalaa jira. Kana waan ta’eef baay’ina ummata biyya tokkoo odeeffannoo yeroo tokkotti argameen hamma kana jechuun rakkisaadha. Tilmaamaan baay’inni uummata baha Afrikaa (bara 2020) 364,874,479 akka ta’utti tilmaamama. Biyyoota kanneen keessaa biyyi lakkoofsa xiqqaa qabdu Jibuutiidha.
Gabatee 4.1: Biyyoota Baha Afrikaa (Bara 2020 ALA)
| Lakk | Maqaa Biyyaa | Bal’ina (Km²) | Magaalaa Guddoo | Baay’ina Uummataa |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Burundii | 27,830 | Bujuumburaa | 11,890,784 |
| 2 | Ertiriyaa | 117,600 | Asmaraa | 3,546,421 |
| 3 | Itoophiyaa | 1,106,000 | Finfinnee | 114,963,588 |
| 4 | Jibuutii | 23,200 | Jibuutii | 988,000 |
| 5 | Keeniyaa | 580,367 | Naayroobii | 53,771,296 |
| 6 | Ruwaandaa | 26,798 | Kigaalii | 12,952,218 |
| 7 | Sumaaliyaa | 637,657 | Moqdishoo | 15,893,222 |
| 8 | Suudaan | 1,861,484 | Kaartuum | 34,200,000 |
| 9 | Suudaan Kibbaa | 644,329 | Juubaa | 11,193,725 |
| 10 | Taanzaaniyaa | 945,203 | Dodomaa | 59,734,218 |
| 11 | Ugaandaa | 236,040 | Kaampaalaa | 45,741,007 |
| Ida’ama (Waliigala) | 5,775,040 | – | 364,874,479 | |
Fakkii Agarsiistuu (Illustration)
Taphadhuu Baradhu!
Magaalaa Guddoo fi Biyya Walitti Firoomsi
Akkaataa itti taphatan: Jalqaba Magaalaa Guddoo armaan gadii keessaa tokko xuqii (Tap), sana booda saanduqa maqaa biyyaa sirrii ta’e xuqi!
Magaalaa Guddoo
Gocha 1ffaa: Filannoo
Gaaffiiwwan armaan gadiif deebii sirrii filadhu.
Gocha 2ffaa: Dhugaa ykn Soba
Hima kenname dubbisuun ‘Dhugaa’ ykn ‘Soba’ filadhu.
Gocha 3ffaa: Gaaffilee Makaa
Odeeffannoo gabatee irraa baratte yaadadhu deebisi.
Cuunfaa Barnootichaa
Biyyoota Baha Afrikaa keessaa biyyi uummata lakkoofsa guddaa qabdu Itoophiyaadha.
Biyyi lakkoofsa uummataa xiqqaa qabdu immoo Jibuutiidha.
Baay’inni uummata Itoophiyaa baay’ina uummata Keeniyaa fi Taanzaaniyaa walitti idaa’aman waliin walqixa ta’a.
Guddina uummataa irratti wantoonni dhiibbaa fidan: Naannoo fiizikaalaa (qilleensa baramaa, biyyee), siyaasa, haala jireenyaa fi saffisa dhalachuu dha.
Baay’inni uummataa yeroo yerootti waan jijjiiramuuf, hamma kana jedhanii dhaabbiin dubbachuun rakkisaadha.
Madaallii Xumuraa
Hubannoo kee madaaluuf gaaffiiwwan afran kana deebisi. Deebii sirrii filachuun ‘Mirkaneessi’ tuqi.
Madaallii Ofii (Self-Checklist)
Wantoota armaan gadii hubachuu kee of madaali. Kan hubatteef saanduqa cuqaasi.