Saayinsii: Kutaa 6ffaa 5 Sections31 Lessons365 Days
3.7. Uwwisa Gurguddoo Biqiloota Afrikaa Bahaa
Uwwisa Gurguddoo Biqiloota Afrikaa Bahaa
Saayinsii Naannoo Kutaa 6
Bu’aa Barnootichaa (Lesson Competencies)
Xumura barnoota mata-duree kanaatti:
Haala uwwisa biqiloota Afrikaa bahaa ni himta.
Hamma manca’iinsa biqiloota Afrikaa bahaafi mala ittiin hir’isan ni ibsita.
Jechaaleewwan Ijoo (Key Terms)
Bosona
Naannoo mukkeen gurguddoo fi baay’een walitti rukkataanii itti biqilan.
Lafa Margaa
Naannoo mukkeen gurguddoon marga dhedheeraa wajjin wal-makanii itti argaman.
Lafa Miciree
Naannoo rooba xiqqaa argatu kan biqiltoota qoraatta’oo gaggabaabaan uwwifame.
Manca’iinsa Bosonaa
Gochoota namootaatiin mukkeen ciramanii bosonnii yommuu badu/xumuuramu.
Barnoota Ijoo: Uwwisa Biqiloota Afrikaa Bahaa
Seensa
Barattoota jaallatamo,
Mee naannoo Afrikaa Bahaa keessa imalaa jirra jennee haa yaannu. Bakka tokko tokkotti mukkeen dhedheeraa waliin xaxaman argina, bakka biraatti immoo lafa marga qofaan uwwifame ykn biqiltoota qoraattii qaban argina. Maaliif lafti keenya bifa adda addaatiin uwwifame?
Haalli teessuma lafaafi qilleensa baramaa yeroo ilaalamu, gosti biqilootaa biyyoota Afrikaa bahaa keessatti argaman bakka gurguddoo sadiitti (3) qoodamu. Isaanis: Bosona, lafa margaafi lafa miciree fa’i.
1. Bosona (Forests)
Akkaata faca’insa qilleensa baramaa biyyoota Afrikaa bahaatti naannoo qilleensa baramaa jiidhaa mudhii lafaatti argama. Bosonni naannoo kanaa akka bosona roobaa yabbuufi walxaxaa ta’uu baatus, lafa rooba fooyya’aa qabu kan akka:
- Naannoo hara Viktooriyaa
- Lafa olka’aa jiddu-galeessa Itoophiyaa
- Lafa pilaatoo Sudaan kibbaa
Naannooleen kunniin bosona rukkina hin qabneefi baala harcaafatoo ta’an qabu.
2. Lafa Margaa (Savanna/Grasslands)
Biyyoota Afrikaa bahaa keessatti naannoo qilleensa baramaa jiidhaa ho’aatti argama. Hangi roobaa waan xiqqaatuuf biqiltoonni naannoo kanatti argaman mukkeen gurguddoo marga dhedheeraatin walmakanidha.
Lafti marga kun marga muka baay’ee of keessaa hin qabneedha. Garuu, naannoo lafti bishaan qabu jirutti (keessattuu qarqara lagaa) mukkeen gurguddoon ni argamu.
3. Lafa Miciree (Shrublands)
Lafa miciree qoraatta’oo ta’aniin uwwiffamee argamuudha. Naannoo kana keessatti hammi roobaa waggaan dhufu baay’ee gadi aanaa kan 100mm hin caalledha. Hammi ho’aa waggaan argatu immoo olaanaadha (Fkn. 35°c ol).
Biqiltuun gosa kanaa naannoo Kaaba Sudaan, qarqara Galaana diimaafi Galoo Galaana Eden uwwisee argama.
Hamma Manca’insa Bosonaa (Deforestation)
Naannoo Afrikaa bahaa keessatti baay’inni ummataa saffisa guddaan yeroo dabalaa adeemu, fedhiiwwan isaa (nyaata, mana, uffata) guuttachuuf qabeenya uumamaa saffisa guddaan mancaasa.
Fedhii nyaataa dabalataan barbaachisuuf lafti qotamee oomisha argamsiisuu qaba. Qotiisni aadaa lafa qotamaa jiru irratti oomisha dabaluuf osoo hin taane, lafa haaraa argachuu irratti xiyyeeffata. Kun immoo akka bosonni manca’u taasisa.
Qabeenya bosonaa mancaasuun bineensonni bosonaa bakka jireenyaafi nyaata dhabanii akka dhuman yookiin baqatanii badan taasisa.
Fakkii Uwwisa Biqilootaa
Tapha: Ramaddii Biqilootaa (Sorting Game)
Akkaataa itti taphatan: Amala biqilootaa / haala qilleensaa armaan gadii cuqaasuun (Tap), sana booda sanduuqa sirrii ta’e ‘Bosona’, ‘Lafa Margaa’ ykn ‘Lafa Miciree’ irratti cuqaasi!
Amaloota / Ibsoota
Bosona
Lafa Margaa
Lafa Miciree
Gocha 1: Filannoo (MCQ)
Deebii sirrii ta’e filadhu.
Gocha 2: Dhugaa ykn Soba (Gilgaala 3.6)
Hima kenname dubbisuun ‘Dhugaa’ ykn ‘Soba’ kan jedhu filadhu.
Gocha 3: Bakka Duwwaa Guutuu
Deebii sirrii ta’e filachuun bakka duwwaa guuti.
Cuunfaa Barnootichaa
Uwwisni biqiloota Afrikaa bahaa bakka sadiitti (3) qoodama: Bosona, Lafa Margaa fi Lafa Miciree.
Bosonni mudhii lafaatti fi iddoo rooba gaarii qabutti argama.
Lafti Margaa naannoo ho’aafi jiidhaa roobni xiqqo hir’atutti biqila.
Lafa Miciree rooba baay’ee xiqqaa (<100mm) argatu fi biqiltoota qoraatta'oo qaba.
Saffisaan dabaluun lakkoofsa ummataa fi babal’achuun qotiisaa sababa guddaa manca’iinsa bosonaati.
Madaallii Xumuraa (Assessment)
Gaaffilee hunda sirriitti deebisi.
Mirkaneessa Dandeettii (Self-Assessment)
Barnoota kana xumuruu keetiin dandeettiiwwan armaan gadii gonfatteettaa?